گل گاوزبان


گیاهان دارویی آن دسته از گیاهانی را شامل می شود که به دلیل ترکیبات مختلف دارویی، دارای خاصیت درمانی بوده و به منظور درمان بیماری ها و پیشگیری از بروز آنان استفاده می شود. کشور ایران به دلیل دارا بودن ۱۱ نوع شرایط آب و هوایی متفاوت، از پتانسیل بالایی در زمینه تولید گیاهان دارویی برخوردار است.
سابقه استفاده از گیاهان به منظور درمان بیماری ها مصادف با تاریخ زندگی بشری بر روی زمین است و انسان براساس تجربه، علم و اندیشه و بنا به مقتضیات زمان خود، در هنگام بروز بیماری، به درمان خود، با استفاده از انواع این گیاهان پرداخته است. امروزه، گونه های زیادی از خانواده های مختلف این گیاهان که شامل گندمیان، مرکبان، بادمجانیان، پروانه واران، اسفناجیان- نعناعیان، گاوزبانیان، فرفیونیان و غیره هستند، نه تنها به صورت سنتی و دم کرده مورد استفاده قرار می گیرد بلکه در تهیه داروهای مختلف نیز کاربرد دارند.
 

آویشنآویشن
آویشن گیاهی است علفی، معطر و کوهستانی از تیره نعناعیان که داری شاخه های زیاد و ساقه های پوشیده شده از کرک و برگ های کوچک. برگ این گیاه به شکل لوزی و نوک تیز بوده و دارای رنگ خاکستری روشن با گل های کوچک سفید رنگ می باشد. کشت آویشن برای تهیه دارو در ایران محدود است و این گیاه به صورت خودرو در مناطق کوهستانی می روید.
ترکیبات آویشن
مهم ترین ترکیبات آویشن عبارتند از: تیمول، کارواکرول، لینالول، سیمن، تیمن و آلفا پی نن. ترکیبات و درصد آن ها نیز به شرایط محل کشت، زمان برداشت و سایر شرایط جغرافیایی بستگی دارد.
خواص دارویی آویشن
آویشن برای تقویت اعصاب، درمان افسردگی، خستگی و بی خوابی مفید بوده و همچنین نشاط ‌آور است.
آویشن خاصیت ضد میكروبی، ضد قارچی، ضد انگلی و ضدعفونی دارد و به عنوان محلول شستشوی دهان برای درمان عفونت لثه موثر است و این به جهت وجود ماده تیمون و کارواکرول در آن است. بنابراین با توجه به وجود اسانس تیمون و خاصیت سمی آن نباید در مصرف آویشن زیاده ‌روی کرد. البته مصرف این گیاه برای زنان باردار نیز توصیه نمی شود.
مصرف آویشن به صورت جوشانده برای رفع آسم، برونشیت، سرفه، گلودرد، تشنج، نفخ شکم، صرع، سوء هاضمه، سیاه‌سرفه، سر گیجه، سردرد و زکام توصیه می ‌شود، برای این منظور 10 گرم آویشن را در یك لیتر آب ریخته و جوشانده آن را در طول روز میل كنید.
استفاده از آویشن برای مبتلایان به درد مفصلی، عضلانی، نقرس و درد سیاتیک مفید است.
همچنین شستن سر با محلول رقیق اسانس آویشن سبب افزایش جریان خون در پوست سر و قوی شدن غده‌های مو و در نتیجه جلوگیری از ریزش مو می‌شود.


 

 

اسطوخدوس یا اسطخدوساسطوخدوس
اسطوخدوس گیاهی است بوته ای از تیره نعناعیان که به صورت درختچه ای در مناطق مرطوب می روید. این گیاه طبیعتی گرم با طعمی تند و تلخ دارد. از این گیاه در صنعت عطرسازی نیز استفاده می شود و عطر مشهور «لاوندا» از این گیاه تهیه شده است. اسطوخدوس بیشتر به صورت خودرو در تپه ها و کوه های ایران می روید و براساس شرایط محیط و خاک دارای انواع مختلفی است و قسمت های گل و سرشاخه های گلدار آن مورد استفاده قرار می گیرد.
ترکیبات اسطوخدوس
ترکیبات اسطوخدوس عبارتند از: لینالیل استات، ژرانیول، بورنئول، اسید پروپیونیک، اسید والریک و تانن.
خواص دارویی اسطوخدوس
مهم ترین و جالب ترین خاصیت گیاه اسطوخدوس، خاصیت ضدعفونی کنندگی آن است. براساس تحقیقات انجام گرفته اسانس های موجود در اسطوخدوس، باعث از بین بردن باسیل تیفیک می شود. این باسیل موثرین عامل بیماری تیفویید است و دم کرده اسطوخدوس باعث نابودی این باسیل در مدت ۲۴ الی ۴۸ ساعت می شود. علاوه بر این، در درمان تمام عفونت های مجاری تنفسی، آسم، سیاه سرفه و گریپ نیز موثر است.
اسطوخدوس برای رفع مشکلات گوارشی مثل تهوع، نفخ، کولیک روده، اختلال در هضم چربی بسیار مفید است. البته برای تاثیر بیشتر باید آن را به همراه رازیانه و بابونه مصرف کرد. همچنین از این گیاه در درمان افسردگی، تشنج، درد مفاصل، گرفتگی عضلات رفع سردرد و بی خوابی استفاده می شود.
براساس بررسی های انجام شده، اسانس اسطوخدوس و جوشانده آن یک خواب آور واقعی است و قابلیت تحریک مغز و نخاع را کم کرده و یک نوع مخدر خواب آور می باشد. ولی برای این که اثر خواب آوری اسطوخدوس زیادتر شود بهتر است آن را به همراه سنبل الطیب دم کرده و مصرف شود. همچنین این گیاه از بروز تنش های عصبی جلوگیری می کند و باعث تسکین سردردهای شدید می شود.
اسطوخدوس گیاه بی ضرری است که همه می توانند از آن استفاده کنند. فقط برای اشخاص صفراوی مزاح ممکن است خوب نباشد و باعث آشفتگی آن ها شود.
 

 

بابونهبابونه
بابونه گیاهی است بادوام، با ساقه های سبز مایل به سفید وگل های سفید و گل های زرد در قسمت وسط. برگ های این گیاه کوچک دارای بریدگی های باریک و نامنظم و پوشیده از کرک است.مهم ترین خاصیت این گیاه، درمان زخم معده و ورم معده است. گیاه بابونه دارای بویی معطر است که در چمن زارها و زمین های شنی می روید. این گیاه نه تنها در صنعت دارویی کاربرد فراوانی دارد بلکه در صنایع آرایشی و بهداشتی و غذایی نیز به طور وسیعی مورد استفاده قرار می گیرد.
ترکیبات بابونه
ترکیبات موجود در گل های بابونه عبارتند از: اسانس روغنی آنته مین، تانن، فیتواسترولو و ماده ی تلخی به نام اسید آنته میک.
خواص دارویی بابونه
بابونه داراي خواص گوارشي مانند آرامبخش سيستم گوارش، رفع سوءهاضمه، ضد نفخ، بادشكن، جلوگيري از زخم معده و تقویت معده، ضد اسهال، رفع انگل اكسيور و دفع کرم معده و روده، ادرار آور و درمان مسموميت‌هاي غذايي است. برای درمان زخم معده، می توان ۴ قاسق چای خوری، بابونه خشک را در یک لیوان آب جوش دم کرده و صبح، ناشتا استفاده کرد. پس از نوشیدن آن به مدت ۵ دقیقه در رختخواب دراز کشیده و بعد از ۱۵ دقیقه می توان صبحانه را خورد. انجام این عمل به مدت دو هفته باعث بهبود زخم و ورم معده می شود.
بابونه برای درمان بیماری های هورموني مانند: تقويت رحم، رفع ورم رحم، رفع سفتي رحم، آمنوره، قاعدگي دردناك، افزایش شیر مادران شیرده، جلوگيري از زايمان زودرس، درمان فشار خون، ورم بيضه، انزال زودرس و چاقي بسیار مفید است.
از دیگر خواص گياه بابونه می توان به خواص اسكلتي از قبيل ضد التهاب مفاصل، ضد درد، نقرس، رماتيسم، آرتوروز، كمر‌درد و شل كردن عضلات، از تاثیر آن در اعصاب به: آرامبخش ملايم، خواب‌آور، ضد اضطراب و بي‌قراري، رفع سرگيجه، رفع خستگي و تقويت حافظه و نیز در خصوص خواص قلبي و عروقي مانند: درمان کم خونی، كاهنده فشار خون و رقيق كننده خون اشاره کرد. نوشیدن یک فنجان دم کرده بابونه باعث رفع بی خوابی و داشتن یک خواب آرام و راحت می شود.
بابونه همچنین دارای خاصیت: ضد سرفه، ضد التهاب ريه، خلط‌آور و رفع احتقان می باشد.
جدای از موارد ذکر شده نباید از خواص آنتي‌بيوتيكي و ايمني بابونه در افزایش دفاع ايمني بدن و از بين بردن عفونت قارچي كانديدا از واژن غافل بود.
اسانس بابونه مخلوط با روغن بادام براي رفع ناراحتي‌هاي پوستي نظير اگزما، كهير و خارش مي‌تواند مؤثر باشد.همچنین از این ترکیب می توان برای تسکین درد استفاده کرد. چکاندن یک قطره روغن بابونه در گوش باعث رفع درد گوش و سنگینی گوش می شود.
استفاده بيش از حد از بابونه موجب تعريق زياد، ورم چشم، سقط جنين، سردرد و سنگيني سر، پيدايش زخم در دهان، كاهش شير مادران و ورم پروستات مي‌شود.
 

 

بومادرانبومادران
بومادران یا علف هزار برگ، گیاهی است معطر و خودرو که در کنار مزارع، جاده ها، چراگاه ها، شیب های کوهستانی و در مناطق خشک و آفتاب گیر می روید. گلهای آن به رنگ سفید است که سر شاخه‌های آن به شکل چتر نمایان می‌شود، سرشاخه های گلدار و برگ آن که طعمی تلخ و بویی قوی دارد در صنعت داروسازی مورد استفاده قرار می گیرد. مرکز اصلی رویش بومادران، اروپا و آسیای غربی است، در ایران نیز در مناطق کوهستانی چون اطراف دماوند، دشت های اطراف البرز، ارومیه، تبریز، دامنه های سبلان می روید.
ترکیبات  بومادران
ترکیبات موجود در گیاه بومادران عبارتند از: اسانس درسرشاخه های گل بومادران، نوعی هیتروزید مولد اسید سیانیدریک، اینولین، استرول ها، فلاونوئید، روغن های فرا، آسپاراژین و مقدار کمی تانن.

خواص دارویی بومادران
بومادران، در گذشته نه تنها برای بند آوردن خون و درمان خونریزی های زخم بکار برده می شد، بلکه در برخی از کشورها از گیاه پخته شده آن برای رفع کبودی ناشی از ضربه در اطراف چشم استفاده می شد. گل بومادران برای درمان گاستریت های حاد و مزمن، رفع نفخ و ترش کردن، کاهش فشار خون و مداوای نارسایی های کیسه صفرا مفید است. این گیاه به علت اثر مدری که دارد در افزایش ادرار و دفع سنگ کلیه موثر است.
گل بومادران به دلیل داشتن خاصیت ضد باکتری و ضد تورم در درمان زخم های چرکی، خراش و شکاف پوست بدن، جوش ها، اگزما، ترک دست و نیز بواسیر چرکی مفید است. یعنی ۳۰ تا ۴۰ گرم بومادران خشک را در یک لیتر آب به مدت ده دقیقه جوشانده، سپس زخم را با آن شستشو داده و پانسمان کنید. این گیاه به علت داشتن تانن و مواد تلخ عطری، اثر آرامبخشی بر روی سلسه اعصاب و قلب می گذارد و در مواردی چون: خستگی عمومی، ضعف قلب، ورم ماهیچه های معده، ضعف اعصاب، هیستری، صرع، قلنج های تشنج آور، رفع ترشحات زنانگی، منظم کننده قاعدگی، کاهش خونریزی ماهیانه و کاهش درد، بند آوردن خون و رفع مشکلات خونی و اسهال ساده اثر مفیدی دارد.
موارد دیگر استفاده از بومادران
سرشاخه های گلدار گیاه بومادران برای تهیه لوسیون ها، حمام و به کاربردن به صورت تنقیه مورد استفاده قرار می گیرد.
از ترکیب بومادران و یا اسانس آن با روغن کنجد، نوعی کرم بهداشتی برای محافظت پوست در مقابل نور آفتاب تهیه می شود.
شستن بدن با جوشانده بومادران، باعث رفع خارش شدید بدن می شود.
شستشوی سر با جوشانده بومادران باعث جلوگیری از ریزش مو می شود.
از ترکیب ۲۰ گرم اسانس بومادران با ۴۵ گرم پماد کامفره، پماد موثری برای درمان دردهای رماتیسمی به دست می آید.
ضماد بومادران برای درد سینه و انواع سردرد مفید است.
همچنین ترکیب بومادران با آویشن و سنبل الطیب برای درمان عرق کف دست و اسهال موثر می باشد.
باید توجه داشت مصرف بیش از حد گیاه بومادران باعث عوارضی چون: حساسیت پوست به نور، یبوست، ابتلا به سردرد، تشنج، شورع حملات تشنجی و سردردهای میگرنی می شود.
 

 

پونهپونه
گیاه پونه از جمله گیاهان خانواده نعناعیان است که در خاک های مرطوب و سرشار از مواد آلی مانند کود برگ به خوبی رشد می کند. این گیاه علفی و بوته ای بوده که دارای برگ های بیضی شکل، نوک تیز با دندانه های کوچک و منظم است. گیاه پونه دارای انواع مختلفی چون ویلوزا و خالواش می باشد. گونه ویلوزا؛ پوشیده از کرک های فراوان با بوی تند است و گونه ی خالواش که در مناطق شمال کشور می روید و در گیلان خالواش نامیده می شود دارای بویی معطر و مطبوعی است که به صورت خوراکی مصرف می شود.
ترکیبات گیاه پونه
مهم ترین ترکیبات گیاه پونه عبارتند از: اسید لوریک، اسید میریستیک، سالی سیل آلدهید، دیوسزمین، هسپریدین، آلفاین نن، بتاپی نن، لیمونن، اکنانول، اکتانول، پاراسیمن، اکتیل استات، منتون، ایزومنتون، پولگون، ایزوپولگون، پی پریتون، سیس و ترانس پولگون اکساید و کاریوفیلن.
همچنین دانه های خشک پونه دارای پروتیین، چربی، خاکستر، کلسیم، سدیم و پتاسیم است.
خواص دارویی گیاه پونه
با توجه به خاصیت ضد میکروبی تمامی قسمت های گیاه پونه می توان آن را جایگزین مناسبی برای بسیاری از آنتی بیوتیک ها به شمار آورد. دم کرده این گیاه برای درمان سرماخوردگی، زکام، سرفه، سیاه سرفه، سردرد، مشکلات گوارشی چون، ترش کردن معده، هضم غذا و برطرف کردن سکسکه، کم کردن تب خفیف، تسکین گلو درد، رفع نفخ، رفع حالت تهوع و استفراغ و دردهای دوران قاعدگی بسیار مفید است.
عصاره گیاه پونه؛ در مقابل ویروس تب خال، ویروس آنفولانزا، بیماری نیوکاسل فعال است. همچنین این گیاه را به عنوان تحریک کننده تولید صفرا، تسکین دهنده درد، نوعی آرامبخش، رفع کننده گرفتگی بینی و آسم می شناسند.
باید توجه داشت که پونه به دلیل داشتن ماده سمی پولگون می تواند دارای عوارض جانبی باشد. به همین دلیل مصرف پونه های دارای پولگون بالا که باعث عوارض کبدی، کلیوی، مخاطی، اسهال، دردهای شکمی، بالا رفتن فشارخون، استفراغ می شود، باید با احتیاط صورت پذیرد. البته درصد ماده پولگون در پونه های آمریکایی و اروپایی بیشتر است و در پونه های خالواش درصد این ماده کم است و می توان آن را به صورت سبزی خوراکی مصرف کرد.
 

 

پنیرکپنیرک
پنیرک گیاهی است علفی که به صورت خودرو در بسیاری از مناطق خشک و آفتابی ایران چون: نواحی البرز، اطراف تهران، شمال ایران، آذربایجان، آستارا، اصفهان، نواحی مرکزی ایران، خراسان، دامغان، سمنان، جنوب ایران، کرمان و بلوچستان می روید. از برگ و گل گیاه پنیرک می توان به طور جداگانه برای رفع انواع بیماری ها استفاده کرد. همچنین این گیاه در ایران دارای دو نوع، پنیرک کبیر و پنیرک صغیر می باشد.
پنیرک کبیر: این گونه از پنیرک از اردیبهشت تا تیرماه به رنگ قرمز مایل به بنفش است. پنیرک کبیر دارای ریشه ی آبدار، سفید رنگ، ساقه ی استوانه ای شکل، برگ های بزرگ و دم برگ است. گل های این گیاه پس از خشک شدن آبی رنگ می شوند.
پنیرک صغیر: این گونه دارای برگ و گل کوچکتر از گونه پنیرک کبیر می باشد و گل های آن نیز سفید با رگه های قرمز یا قرمز ارغوانی است.
ترکیبات عمده گیاه پنیرک
ترکیبات گل و برگ پنیرک عبارتند از: موسیلاژ، مقداری کمی تانن، لوکوآنتوسیانین و فلاونوئید. موسیلاژ در اثر هیدرولیز به: تولید گالاکتوز، قندهای آرابینوز، گلوکز، رامنوز و اسید گالاکتورونیک می شود.
خواص دارویی گیاه پنیرک
گیاه پنیرک به دلیل داشتن ماده موسیلاژ، به عنوان بهترین داروی ضدسرفه، زکام، تورم دهان و گلو شناخته شده است و دارای طبیعت معتدل است. همانطور که اشاره شد از برگ، گل و تخم گیاه پنیرک می توان به صورت جداگانه برای درمان بیماری های مختلف استفاده کرد.
خواص گل پنیرک: نوشیدن دم کرده ۱۰ گرم معادل ۱ فنجان، گل پنیرک در ۳ وعده صبح، ظهر و شام باعث نرمی سینه و تسکین سرفه به هنگام سرماخوردگی می شود. همچنین جوشانده آن برای قرقره کردن و دهان شویه بسیار مناسب است.
خواص درمانی برگ پنیرک:
نشستن در جوشانده برگ پنیرک، باعث نرم شدن ورم های مقعد و استحکام عظلات رحم می شود. همچنین ضماد ساییده برگ پنیرک برای شکستگی اعضا و تسکین ورم ها و گزیدگی زنبور بسیار مفید است. مخلوط برگ کوبیده شده پنیرک با روغن زیتون، برای رفع سوختگی ناشی از آتش، باد و گزیدگی عقرب موثر است.
جوشانده برگ و گل پنیرک برای درمان یبوست و تنبلی معده و روده، اسهال خونی، برونشیت و استفراغ مفید است.
خواص درمانی تخم پنیرک: خوردن تخم پنیرک، باعث تسکین سرفه های خشک و از بین رفتن گرفتگی صدا و نیز تقویت روده ها، لینت شکم و زخم کلیه و مثانه می شود.
ضماد تخم پنیرک، باعث التیام درد گزیدگی زنبور می شود. ترکیب تخم کوبیده پنیرک با جو پوست کننده برای درمان ورم های گرم، دردناک و سفت مفید است.
باید توجه کرد که مصرف این گیاه برای معده های ضعیف مضر است.